Nền móng đầu tiên của văn minh nhân loại
Lúa gạo là một trong năm loại cây lương thực chính của thế giới, là nguồn gốc của nền văn minh lúa nước lâu đời. Dấu vết của loài cây lúa hoang Oryza rufipogon được ước lượng đã xuất hiện từ 14.000 năm trước. Đây chính là gốc rễ của các loại lúa gạo được thuần hóa sau này.
Rất nhiều nghiên cứu được thực hiện và chứng minh việc thuần hóa một loài cây hoang dại thành nguồn lương thực chính bắt nguồn từ Trung Quốc, vào khoảng 8.200 năm trước tại vùng thung lũng Châu Giang. Các kỹ thuật trồng trọt cũng phát triển hưng thịnh và vẫn được áp dụng tới ngày nay. Trong các truyền thuyết của Trung Quốc, Thần Nông hay còn được biết với tên gọi Viêm Đế là anh hùng Trung Hoa có công dạy người dân nghề làm ruộng, chế ra cày bừa và là người đầu tiên làm lễ Tịch Điền (lễ được tổ chức sau khi thu hoạch) và lễ Hạ Điền (lễ được tổ chức trước khi gieo trồng).
Văn minh lúa nước bắt đầu lan rộng tới các vùng đất Đông Nam Á, Tây Á, trong đó có Việt Nam.
Theo cuốn First Farmers: The Origins of Agricultural Societies của Bellwood P, văn minh lúa nước bắt đầu tiến vào lãnh thổ Việt sau Trung Quốc khoảng 3.500 năm. Các bộ lạc có thể đã trồng lúa từ cuối thời đại Đá Mới, trong nền văn hóa Bắc Sơn, nghĩa là cách đây khoảng 6.000 năm. Trong thời gian đó, lúa gạo luôn được xem là sản phẩm kinh tế mũi nhọn, đặc biệt trong 3.000 năm trở lại đây. Tính đến cuối năm 2018, Việt Nam là nước đứng thứ 3 về xuất khẩu gạo và đồng bằng sông Mekong là một trong những vựa lúa lớn nhất trên thế giới.
Từ nguồn sống thiêng liêng…
Trong lịch sử phát triển có bề dày nghìn năm, gạo là những nguồn lương thực thiết yếu và dồi dào nhất, đóng vai trò đặt nền móng phát triển văn hóa. Ở Ấn Độ, người ta gọi những hạt gạo là “Dhanya”, có nghĩa là nguồn sống của nhân loại. Còn ở Việt Nam, chúng ta cũng có tên gọi “Ngọc Thực”, so sánh hạt gạo quý như ngọc, là món quà vô giá của đất trời.
Câu truyện dân gian về sự tích Bánh Chưng, Bánh Giầy phần nào nói lên ý nghĩa của hạt gạo đối với người Việt. Tiết Liêu là con trai thứ 18 của Vua Hùng thứ 6 đã giành được quyền nối ngôi sau khi dâng lên hai loại bánh được làm từ Ngọc Thực. Bánh Chưng hình vuông tượng trưng cho bầu trời và mặt đất. Bánh Giầy hình tròn tượng trưng cho trời. “Vật trong Trời Đất không có gì quý bằng gạo”, Tiết Liêu nghe theo vị Thần báo mộng như vậy nên làm theo, dâng lên vua cha món ăn không sơn hào hải vị nào sánh bằng. Phong tục dâng lên tổ tiên Bánh Chưng, Bánh Giầy ngày Tết Nguyên Đán vẫn được lưu giữ tới ngày nay. Vô số đặc sản được chế biến từ gạo cũng đã xuất hiện trên dải đất chữ S, mang những nét đặc trưng của lịch sử và văn hóa từng vùng miền.
